एआयचे वस्तूपूजकत्व
या लेखात एआयच्या वाढीमागील मक्तेदारी भांडवल, व्यापक निरीक्षण, श्रमशोषण आणि पर्यावरणीय परिणामांचे विश्लेषण केले आहे. केट क्रॉफर्ड आणि मार्क्सवादी दृष्टिकोनाच्या आधारे लेखक एआयवरील सामाजिक नियंत्रण आणि लोककेंद्रित विकासाची गरज अधोरेखित करतो.
आज अमेरिकेत कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) च्या तेजीमुळे मक्तेदारी-वित्त भांडवलाचे केंद्रीकरण आणि एकाग्रता नव्या टप्प्यात पोहोचली आहे. डेटा सेंटर्स आणि संबंधित उच्च-तंत्रज्ञान गुंतवणुकींवर प्रचंड खर्च केला जात असून मायक्रोसॉफ्ट, अॅमेझॉन वेब सर्व्हिसेस, गूगल (अल्फाबेट) आणि मेटा यांसारख्या काही मोजक्याच तंत्रज्ञान कंपन्या या प्रक्रियेवर वर्चस्व गाजवत आहेत. या कंपन्यांना उद्योगात ‘हायपरस्केलर्स’ म्हटले जाते आणि त्या एआय अर्थव्यवस्थेच्या केंद्रस्थानी आहेत.
एकोणिसाव्या शतकातील अमेरिकन रेल्वे विस्ताराशी तुलना करता येईल अशा प्रमाणावर एआयमध्ये गुंतवणूक होत आहे. प्रत्यक्ष नफ्यांपेक्षा कर्ज, वित्तीय बाजारपेठा आणि अपेक्षित भविष्यातील नफ्यांवर आधारित हा विस्तार समाजातील संपत्तीचा मोठा भाग काही अब्जाधीश आणि मोठ्या कंपन्यांकडे वळवतो. परिणामी आर्थिक अधिशेष अधिकाधिक केंद्रित होत आहे.
एआयसाठी उभारल्या जाणाऱ्या प्रचंड डेटा सेंटर्सना ऊर्जा, पाणी आणि खनिज संसाधनांची प्रचंड गरज असते. जनरेटिव्ह एआय मानवी बुद्धिमत्तेची नक्कल करण्याचा प्रयत्न करत असताना त्यातून व्यापक निरीक्षण, लोकसंख्येवरील नियंत्रण आणि कामगारांवरील शिस्तबद्ध देखरेखीची शक्यता वाढते. या तंत्रज्ञानामुळे रोजगारावरही गंभीर परिणाम होऊ शकतो आणि अनेक पांढरपेशा नोकऱ्या स्वयंचलित होण्याचा धोका निर्माण झाला आहे.
लेखकाच्या मते एआयकडे केवळ तांत्रिक साधन म्हणून पाहणे चुकीचे आहे. कार्ल मार्क्सच्या विश्लेषणाचा आधार घेत तो सांगतो की उत्पादनशक्ती आणि सामाजिक उत्पादनसंबंध यांना एकत्रितपणे समजणे आवश्यक आहे. एआयचा विकास भांडवलशाहीच्या सामाजिक संबंधांमध्ये घडतो आणि त्याचे परिणामही त्याच चौकटीत समजावे लागतात.
एआयच्या सामाजिक, पर्यावरणीय आणि राजकीय नकाशांकनासाठी केट क्रॉफर्ड यांचे कार्य महत्त्वाचे मानले जाते. त्या एआयला ‘कृत्रिम’ किंवा ‘बुद्धिमान’ म्हणून नव्हे, तर सत्ता, भांडवल, श्रम, संस्कृती आणि राजकारण यांचा समावेश असलेली एक विशाल औद्योगिक रचना म्हणून पाहतात. त्यांच्या मते ‘क्लाउड’ आणि एआय याभोवती निर्माण झालेला गूढतेचा आविष्कार प्रत्यक्षातील संसाधन-उपसा, श्रमशोषण आणि कॉर्पोरेट नियंत्रण लपवतो.
क्रॉफर्ड एआयच्या भौतिक पायावर भर देतात. लिथियम, कोबाल्ट आणि दुर्मिळ धातूंचे उत्खनन, विशेषतः जागतिक दक्षिणेतील प्रदेशांमध्ये, कठोर आणि अनेकदा अमानुष कामकाजाच्या परिस्थितींवर अवलंबून आहे. काँगोतील कोबाल्ट खाणींपासून ते डेटा लेबलिंग करणाऱ्या कमी वेतनाच्या ऑनलाइन कामगारांपर्यंत, एआय प्रणालींच्या मागे मोठ्या प्रमाणात मानवी श्रम दडलेले आहेत.
एआय उद्योगात ‘क्राउडवर्कर्स’ आणि सामग्री नियंत्रक मोठी भूमिका बजावतात. चॅटबॉट्सना प्रशिक्षण देण्यासाठी, प्रतिमा वर्गीकृत करण्यासाठी आणि हानिकारक सामग्री ओळखण्यासाठी जगभरातील कमी वेतनाच्या कामगारांचा वापर केला जातो. त्यामुळे ‘स्वयंपूर्ण बुद्धिमान यंत्र’ ही कल्पना प्रत्यक्षात मानवी श्रमावर उभी असल्याचे स्पष्ट होते.
डेटा हा एआय अर्थव्यवस्थेचा मुख्य कच्चा माल बनला आहे. सामाजिक माध्यमे, स्मार्ट उपकरणे, कॅमेरे आणि इतर डिजिटल प्रणालींमधून व्यक्तींच्या वर्तन, आवाज, प्रतिमा आणि जैवमाहितीचा मोठ्या प्रमाणात संग्रह केला जातो. या डेटाचे वर्गीकरण करताना विद्यमान सामाजिक पूर्वग्रह, वांशिक विभागणी आणि लिंगाधारित गृहितके पुन्हा निर्माण होतात.
एआयचा वापर केवळ व्यावसायिक क्षेत्रातच नाही तर राज्यसत्तेच्या निरीक्षण आणि लष्करी उद्दिष्टांसाठीही वाढत आहे. पॅलन्टिरसारख्या कंपन्या सरकारी यंत्रणांसोबत काम करून देखरेख, स्थलांतर नियंत्रण आणि सुरक्षा प्रणालींमध्ये भूमिका बजावतात. ड्रोन युद्ध, लक्ष्य निवड आणि गुप्तचर विश्लेषणामध्येही एआयचे महत्त्व वाढत आहे.
लेखात एआय आणि पर्यावरणीय संकट यांच्यातील संबंधावर विशेष भर देण्यात आला आहे. डेटा सेंटर्सची वाढ, खनिज संसाधनांचा वाढता उपसा, ऊर्जा आणि पाण्याचा प्रचंड वापर यामुळे ‘मेटाबॉलिक रिफ्ट’ म्हणजेच समाज आणि निसर्ग यांच्यातील तूट अधिक गडद होत आहे. एआयच्या वाढत्या डेटा-भुकेमुळे आणि कृत्रिम डेटावर अवलंबून राहण्यामुळे भविष्यात ‘मॉडेल कोलॅप्स’ची शक्यताही व्यक्त केली जाते.
लेखकाच्या मते एआयभोवती निर्माण झालेले ‘वस्तूपूजकत्व’ किंवा फेटिशिझम तंत्रज्ञानाला अपरिहार्य आणि स्वायत्त शक्ती म्हणून दाखवते. परंतु प्रत्यक्षात एआयचे स्वरूप सामाजिक संबंध, मालकी, सत्ता आणि भांडवल संचय यांच्याशी घट्ट जोडलेले आहे. त्यामुळे प्रश्न तंत्रज्ञानाचा नसून ते कोणाच्या नियंत्रणाखाली आहे आणि त्याचा लाभ कोणाला मिळतो याचा आहे.
लेखाच्या शेवटी चीनच्या एआय धोरणाचा उल्लेख केला आहे. चीनमध्ये एआय विकासासोबत काही प्रमाणात नियमन, सार्वजनिक हित आणि ‘लोककेंद्रित’ दृष्टिकोनावर भर दिला जात असल्याचे नमूद केले जाते. तरीही त्यात विरोधाभास आहेत. लेखकाचा निष्कर्ष असा आहे की एआयवर लोकशाहीवादी सामाजिक नियंत्रण आवश्यक आहे; अन्यथा मक्तेदारी-वित्त भांडवलाच्या अधीन असलेला एआय विकास सामाजिक, पर्यावरणीय आणि राजकीय संकटांना अधिक तीव्र करेल.
मानवजातीच्या शाश्वत विकासासाठी उत्पादनशक्ती आणि उत्पादनसंबंध या दोन्हींचे रूपांतर आवश्यक आहे. एआयचा भविष्यातील मार्ग पूर्वनिश्चित नसून तो सामाजिक संघर्ष, लोकशाही नियंत्रण आणि व्यापक मानवी हितसंबंधांवर अवलंबून असेल.
